Cmentarz parafialny w Boguchwale

 Wstęp

Parafia w Piotraszówce (obecna Boguchwała) została założona 20 stycznia 1461 r. Zgodnie z wolą Teodora Lubomirskiego, właściciela miejscowości i za pozwoleniem króla Augusta II Sasa, 16 czerwca 1728 r. w miejscowości Wschowa, zmieniono nazwę miejscowości, tj. dawną nazwę Piotraszówka zastąpiono nową nazwą Boguchwała, która obowiązuje do dnia dzisiejszego.

Boguchwała należy do grupy kilku najstarszych parafii dekanatu rzeszowskiego, który ukształtował swoje granice pod koniec XVI w. Do 1992 r. parafia należała do diecezji przemyskiej, a z chwilą utworzenia diecezji rzeszowskiej w 1992 r. weszła w jej skład pozostając częścią dekanatu rzeszowskiego. Cmentarz parafialny w Boguchwale ma około 200 lat. Miejsce wiecznego spoczynku znaleźli tutaj przedstawiciele różnych zawodów.

W kaplicy cmentarnej zostali pochowani przedstawicieli rodzin Straszewskich, Suszyckich i Angermanów, których miejsce w historycznym Boguchwały jest niepodważalne. W pobliżu kaplicy są pochowani duchowni administrujący parafią oraz wywodzący się z niej proboszczowie czy też kapelani wojskowi. Idąc cmentarną aleją, natrafiamy na groby przedstawicieli duchowieństwa, inteligencji, sportowców, nauczycieli, rzemieślników, samorządowców, czy też działaczy społecznych. Od dwóch wieków cmentarz parafialny jest trwałą częścią krajobrazu Boguchwały.

Cmentarz przykościelny

Należy przyjąć, że cmentarz przykościelny w Piotraszówce został założony w tym czasie co parafia, tj. w drugiej połowie XV w. Parafia w Piotraszówce powstała 20 stycznia 1461 r. Drewniana świątynia pw. św. Klemens i św. Dorota Dziewica została zbudowana przez Mikołaja Pietraszewskiego, właściciela wsi. Kościół konsekrowano w 1468 r.  

Pierwsza wzmianka na temat cmentarza przykościelnego pochodzi z wizytacji dekanalnej w 1646 r.  Cmentarz był otoczony drewnianym ogrodzeniem i dotykał muru pałacowego. Groby chowanych parafian nie posiadały planu, a pochówkiem rządził przypadek. Mogiły oznaczano drewnianym krzyżem pozbawionym inskrypcji, a ponieważ drewno jest nietrwałe, więc szybko groby stawały się anonimowe. Dawne, zapomniane mogiły zastępowały nowe.

Cmentarz przykościelny znajdował się w miejscu dzisiejszego budynku katechetycznego. Został odkryty przypadkowo w trakcie prac budowlanych w końcu lat siedemdziesiątych XX w. Natrafiono wówczas na szczątki ludzkich kości.

Cmentarz – pochówki w kościele

Z inicjatywy Teodora Lubomirskiego w latach 1725-1727 wybudowano nowy kościół parafialny pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika. W dniu 31 sierpnia 1729 r. barokowy kościół w Boguchwale konsekrował biskup Andrzej Pruski.

Prawo cmentarne doby staropolskiej dopuszczało urządzenie grobów w kościele. Przywilej ten był zastrzeżony dla duchownych oraz właściciela majątku (kolatora parafii) i jego rodziny. Pochówek ten był potwierdzeniem pozycji społecznej.

Pod głównym ołtarzem kościoła w Boguchwale pochowano gen. Pawła Starzyńskiego ostatniego właściciela klucza boguchwalskiego doby staropolskiej. Został pochowany w mundurze wojskowym z orderami i szablą. Trzy trumny złożone pod głównym ołtarzem najpewniej skrywają prochy boguchwalskich proboszczów z drugiej połowy XVIII w. Pod głównym ołtarzem pochowano: ks. Stanisława Sobalskiego proboszcza w Boguchwale w latach 1722-1758. Obok znajduje się trumna ks. Jana Giebułtowicza, proboszcza w Boguchwale, w latach 1758-1769. W  trzeciej trumnie najpewniej ciało ks. Antoniego Siemuczkowskiego administrującego parafią w latach 1769-1786, a następnie proboszcza w Boguchwale od 1786 r.

W kruchcie kościoła pochowano w 1792 r. Michała Ostoję Ziarneckiego, ekonoma dworskiego. Informuje o tym tablica wmurowana w ścianę kościoła. W bocznym wejściu do kościoła zostali pochowani członkowie rodziny Straszewskich, właścicieli obszaru dworskiego Boguchwała-Lutoryż w latach 1803-1901. Na podstawie treści jednej z tablic nagrobnych potrafimy zidentyfikować Józefę z Misiewskich Straszewską (1777-1810), od 1797 r. żonę Floriana Straszewskiego, właściciela dóbr Boguchwała.

Cmentarz parafialny od początku XIX w.

Mocą dekretu cesarskiego Józefa II z 23 sierpnia 1784 r. przykościelne nekropolie na terenie Galicji miały zostać zamknięte ze względów sanitarnych. Obowiązek wykonania tego aktu prawnego nałożono na duchowieństwo i właścicieli obszarów dworskich. Proces ten przebiegał jednak wolno w związku z oporem mieszkańców wobec nowego sposobu grzebania zmarłych sprzecznego z tradycją. Rozpoczęty w końcu XVIII w. proces likwidacji cmentarzy przykościelnych w wielu wypadkach trwał nawet kilkadziesiąt lat i zakończył się dopiero w latach dwudziestych i trzydziestych XIX w.

Powstanie i rozwój terytorialny cmentarza

Z braku dokumentów nie można określić daty założenia cmentarza parafialnego w Boguchwale. Uwzględniając jednak zmiany zachodzące w przepisach prawa grzebalnego tego okresu w Galicji, należy przyjąć, że nowy cmentarz został założony na początku XIX w. Zlokalizowany został na gruncie parafialnym, w szczerym polu, w stosownej odległości od zabudowań mieszkalnych. Mapa Boguchwały z 1849 r. potwierdza istnienie cmentarza parafialnego.

W 1867 r. proboszcz Aleksander Ciesielski sprzedał komitetowi parafialnemu część gruntu parafialnego o powierzchni 35 arów na potrzeby cmentarza. W 1913 r. obszar cmentarza poszerzono ponownie. Z gruntu parafialnego wydzielono obszar 28 arów. Cmentarz zwiększono w 1948 r. Proboszcz Przybyła przekazał na ten cel 56 arów. Wyodrębniona została wówczas główna aleja cmentarna oddzielająca starą część cmentarza od nowej. Cmentarz poszerzono w 2008 r. o 1,5 hektara i zabezpieczano ogrodzeniem.

Obecnie cmentarz parafialny jest położony w centralnej części miasta na terenie płaskim i ma kształt podłużnego prostokąta, zajmuje obszar około 3 ha gruntu.

 

Obiekty architektury cmentarnej

Na cmentarzu znajduje się wybudowana w 1867 r. neogotycka kaplica grobowa Straszewskich, właścicieli dóbr obszaru dworskiego Boguchwała-Lutoryż w latach 1803-1901. Kaplicę zbudowano z cegły z inicjatywy Henryka Straszewskiego. Kaplica posiada zejście do krypty. W kaplicy znajduje się kilkanaście trumien w których spoczywają Straszewscy i Wolscy, Suszyccy oraz ich krewni Angermanowie.

W 1999 r. przeprowadzono w kaplicy prace konserwatorskie pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Rzeszowie. Biskup Kazimierz Górny poświęcił kaplicę 2 listopada 1999 r. Staraniem rodziny Angermanów na początku tego stulecia, przy wejściu do podziemi kaplicy, umieszczono cztery tablice informujące o przedstawicielach tej rodziny: Maria z Suszyckich Angermanowa (1878-1944), żona Klaudiusza; Jadwiga Klaudia Angerman (1894-1975), artysta plastyk, wykładowczyni UJ; Leokadia z Klimeckich Angermanowa (1923-1990), artystka malarka, kobieta wielkiego serca oraz inżynier Władysław Angerman (1918-1998), s. Klaudiusza, właściciel cegielni, Agnes Morys (1874-1958), bona, nauczycielka, przyjaciel rodziny tu pochowanych.

W drugiej połowie XIX w. w pobliżu kaplicy znajdowała się kostnica widoczna na mapie katastralnej z 1849 r. Stary budynek kostnicy został zastąpiony nowym, wzniesionym w pierwszej połowie XX w. i usytuowanym w środkowej części cmentarza. Budynek tzw. trupiarni był murowany i pokryty cementową dachówką. W 1926 r. kostnica została odnowiona: wzmocniono mury, położono dach kryty dachówką, powiększono okna i wstawiono nowe, podwójne drzwi. Z czasem kostnica przestała pełnić swoją pierwotną funkcję i była wykorzystywana jako magazyn na narzędzia grabarskie. W końcu lat osiemdziesiątych budynek rozebrano.

Artyści twórcy nagrobków

Analiza architektoniczna obiektów nagrobnych w Boguchwale wykazała, że brak jest na cmentarzu w Boguchwale nagrobków o szczególnej wartości artystycznej. Większość nagrobków zostało wykonanych w pierwszej połowie XX w. przez miejscowych rzemieślników w ich zakładach kamieniarskich. Należy wymienić rzeźbiarzy z Boguchwały absolwentów Państwowej Szkoły Przemysłu Drzewnego w Jaworowie (obecnie Ukraina): Wiktora Deręgowskiego (1905-1955) oraz Stanisława Rusinka (1909-1983). Kolejnym rzemieślnikiem z Boguchwały jest Ludwik Fortuna (1900-1953). Nagrobki w Boguchwale zostały również wykonane w firmie Tadeusza Janika (1898-1971), który prowadził zakład budowlano-kamieniarski w Rzeszowie. Odnotowano nagrobek firmy kamieniarskiej Fabiana Hochstima. To krakowska firma działająca na przełomie XIX/XX w.

W latach 70-tych i 80-tych budowano nagrobki lastrykowe. Część z nich wykonał Ignacy Tobiasz (1918-1992), pracownik fabryki porcelany w Boguchwale. Dominujące do około 1990 roku groby lastrykowe wypierane są przez prezentujące się korzystniej groby marmurowe i granitowe o zróżnicowanych kształtach i ciekawej kolorystyce. Pochodzą one z zakładu kamieniarskiego Józefa Szalachy. W ostatnich latach odnotowano nagrobki wykonane w zakładzie kamieniarskim Janusza Sołtysa z Blizianki.

 Pochowani / wybrane osoby

– Klaudiusz Angerman (1861–1922), geolog i przemysłowiec, poseł, ludowiec, działacz niepodległościowy, współpracownik premiera Wincentego Witosa, zaangażowany w rozwój społeczności lokalnej.

– ks. Aleksander Ciesielski (1816–1882), proboszcz w Boguchwale (1863-1883).

– o. Władysław Dubiel (1905-1971) ze zgromadzenia oo. Pallotynów

– Celina Heller (1921-1993), animator kultury działacz społeczny.

– Józef Klimczak (1915-1944), urzędnik i działacz społeczny,  w okresie okupacji hitlerowskiej dowódca 39 Placówki AK w Boguchwale, zginął w akcji „Burza”.

– Jan Mik (1903-1997), żołnierz AK ps. Brzostek, oznaczony Krzyżem Virtuti Militarii.

– Bogusław Nowak (1968-2016), autor piosenek, gitarzysta, wokalista, realizator nagrań i dźwięku.

– ks. Walenty Opaliński (1900-1973), działacz niepodległościowy, uczestnik II i III Powstania Śląskiego.

– Władysław Pelczar (1941-2022), zawodowy strażak, komendant PSP szczebla miasta, powiatu i województwa.

– ks. Władysław Purzycki (1843-1915), proboszcz w Boguchwale (1883-1915).

– ks. Józef Przybyła (1880-1980), proboszcz w Boguchwale (1915-1960).

–  ks. Stefan Pelc (1919-2000), proboszcz w Boguchwale (1960-1995).

– Jacek Romański-Dziobek (1963–2012), nauczyciel akademicki, bibliofil.

– Stanisław Kostka Rusinek (1909–1983), artysta, rzeźbiarz.

– Stanisław Rydzik (1953–2011), proboszcz w Boguchwale (1995–2011).

– Bartłomiej Sitek (1979-2002), pilot rajdowy, zawodnik Areoklubu Rzeszowskiego.

– Stanisław Sewerniak (1920-1939), żołnierz WP, zginął w czasie kampanii wrześniowej 1939 r.

– Wanda Suszycka (1844-1921), ostatnia właścicielka obszaru dworskiego Boguchwała-Lutoryż.

– Zenon Suszycki (1840-1912), uczestnik Powstania Styczniowego, współpracował z Ignacym  Łukasiewiczem w kopalniach ropy, twórca szkolnictwa naftowego w Polsce, właściciel obszaru dworskiego Boguchwała-Lutoryż.

– Józef Tkaczow (1900-1972) lekarz, działacz komunistyczny, zesłany do hitlerowskich obozów koncentracyjnych 1943-1945, ordynator szpitala wojskowego w Rzeszowie.

– ks. ppłk Stanisław Żytkiewicz (1889-1956), kapelan Legionów Polskich i ppłk WP.

– Henryk Straszewski (1820–1889) ziemianin, prawnik, filantrop i działacz społeczny. Honorowy obywatel miasta Rzeszowa.

Ochrona nagrobków cmentarnych

Od 2015 r. odbywa się systematyczna kwesta na rzecz zabytkowych nagrobków znajdujących się na cmentarzu parafialnym w Boguchwale. Kwesta została zainicjowana przez Rafała Białoruckiego miejscowego społecznika i regionalistę, trwa do chwili obecnej. Jej oficjalnym organizatorem jest parafia św. Stanisława w Boguchwale przy licznym wsparciu kwestujących wolontariuszy.

Dzięki zbiórce funduszy do puszek udało się wyremontować nagrobek ks. Aleksandra Ciesielskiego (2016 r.), przeprowadzono prace remontowe nagrobka Adeli i Józefy Wnękowskich (2021 r.), poddano także renowacji wspólny nagrobek ks. Władysława Purzyckiego i ks. Stanisława Żytkiewicza (2025 r.).